Bạn nấu cả buổi chiều một nồi cháo thật ngon, nhưng người thân chỉ nếm một thìa rồi lắc đầu vì miệng đắng, buồn nôn. Bạn lặng lẽ dọn mâm cơm còn nguyên và tự hỏi: rốt cuộc bệnh nhân ung thư nên ăn gì để có sức đi tiếp? Đừng lo lắng, bạn không đơn độc, và bài viết này sẽ cùng bạn đi qua từng bước một, rất nhẹ nhàng thôi.
Vì sao dinh dưỡng quan trọng với bệnh nhân ung thư
Trong suốt quá trình điều trị, cơ thể người bệnh phải làm việc rất vất vả: vừa chống chọi với bệnh, vừa chịu tác dụng của thuốc và các phương pháp điều trị. Ăn uống đủ năng lượng và đủ đạm giúp giữ được cân nặng, giữ sức và duy trì khối cơ. Khi thể trạng tốt, người bệnh thường dung nạp điều trị dễ hơn và hồi phục nhanh hơn. Các hướng dẫn dinh dưỡng từ cơ sở y tế đều nhấn mạnh rằng chế độ ăn cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn, nhất là khi đang hóa trị, vì tác dụng phụ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ăn uống. Vì vậy, cách chế biến và cách chia bữa quan trọng không kém việc chọn loại thực phẩm.
Nhóm thực phẩm bệnh nhân ung thư nên ăn
Không có một thực đơn chung cho mọi người bệnh, vì loại ung thư, phác đồ điều trị và thể trạng của mỗi người đều khác nhau. Tuy vậy, có những nhóm thực phẩm nền tảng mà hầu hết gia đình có thể tham khảo để xây dựng bữa ăn hằng ngày. Hãy xem đây là gợi ý để bạn bắt đầu, sau đó điều chỉnh dần theo khẩu vị và tình trạng thực tế của người thân. Bạn sẽ làm được, chỉ cần kiên nhẫn quan sát xem người bệnh ăn được món nào, vào lúc nào trong ngày.
Thực phẩm giàu đạm
Đạm giúp cơ thể sửa chữa các tế bào tổn thương và giữ sức sau mỗi đợt điều trị. Bạn có thể chọn trứng, cá, thịt nạc, thịt gà, đậu phụ, các loại đậu và sữa chua. Nếu người bệnh ngán thịt, cá hấp hoặc cá nấu mềm, trứng hấp, đậu phụ non thường dễ ăn hơn. Nên nấu thật chín để bảo đảm an toàn.
Rau xanh và trái cây
Rau củ và trái cây cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất cần cho sức đề kháng. Bạn có thể luân phiên cà rốt, bí đỏ, bông cải xanh, cải thìa, cam, đu đủ, chuối. Khi người bệnh nhai khó, hãy hầm mềm, xay nhuyễn thành súp hoặc ép nước. Rau quả cần tươi, rửa sạch kỹ, và nên gọt vỏ hoặc nấu chín khi sức đề kháng đang yếu.
Ngũ cốc nguyên hạt
Gạo lứt, yến mạch, lúa mì nguyên hạt là nguồn năng lượng bền hơn so với tinh bột trắng và có chất xơ giúp ruột hoạt động đều. Tuy nhiên, nếu người bệnh đang tiêu chảy hoặc ruột nhạy cảm, bạn có thể tạm quay về cháo, cơm mềm rồi thêm ngũ cốc nguyên hạt dần dần. Một bát cháo yến mạch nấu nhừ là lựa chọn nhẹ bụng cho buổi sáng.
Chất béo tốt và đủ nước
Chất béo lành mạnh từ dầu ô liu, dầu mè, các loại hạt xay nhuyễn, bơ trái cây hoặc cá béo giúp tăng năng lượng mà không cần ăn nhiều. Bạn có thể thêm một thìa dầu vào cháo, súp để bữa ăn “đậm đặc” năng lượng hơn. Đừng quên nước: uống từng ngụm nhỏ rải đều trong ngày, có thể là nước lọc, nước ấm, nước canh loãng hoặc nước trái cây pha loãng. Bạn có thể đối chiếu với Chữa Lành Tâm Hồn để thấy rõ sự khác nhau.
Bệnh nhân ung thư nên hạn chế gì
Thay vì một danh sách cấm đoán dài, bạn hãy nhớ vài nguyên tắc chính. Hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn chế biến sẵn như xúc xích, thịt muối, và đồ quá mặn hoặc nướng cháy. Rượu bia và đồ uống có cồn nên tránh. Quan trọng nhất là an toàn vệ sinh thực phẩm, vì sức đề kháng có thể suy giảm trong quá trình điều trị: tránh trứng, thịt, cá, hải sản ăn sống hoặc chưa chín kỹ, tránh đồ ăn để qua đêm, và rửa tay, dụng cụ nấu nướng sạch sẽ. Nếu người bệnh đang dùng thuốc điều trị, hãy hỏi bác sĩ xem có loại thực phẩm hay nước uống nào cần tránh không.
Ăn uống trong thời gian hóa trị, xạ trị
Đây thường là giai đoạn khó khăn nhất với người nấu bếp trong nhà. Hóa trị và xạ trị có thể gây buồn nôn, chán ăn, thay đổi vị giác, khô miệng hoặc đau miệng, khiến món ngon hôm qua thành món khó nuốt hôm nay. Mẹo chung là chia nhỏ thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ba bữa lớn, và ăn vào lúc người bệnh thấy khỏe nhất. Đừng ép ăn khi đang quá mệt, hãy thử lại sau một lúc. Mỗi người phản ứng khác nhau, nên việc ghi lại món nào dễ ăn sẽ giúp ích rất nhiều.
Khi buồn nôn, chán ăn
Khi buồn nôn, hãy ưu tiên món khô, nguội hoặc để nguội bớt vì mùi thức ăn nóng thường làm cơn buồn nôn nặng thêm. Bánh mì nướng, bánh quy mặn, cháo loãng, cơm nguội trộn ít nước canh là những món nhiều người dễ nuốt hơn. Gừng tươi thái lát pha nước ấm có thể giúp dễ chịu, nhưng bạn nên hỏi bác sĩ trước nếu người bệnh đang dùng thuốc đặc biệt. Khi chán ăn kéo dài, hãy thử làm bữa ăn nhỏ nhưng “đậm đặc” năng lượng: thêm một thìa dầu vào cháo, thêm sữa hoặc bột đạm vào súp, hay cho một ít sữa chua và trái cây xay. Nếu người thân vẫn sụt cân dù đã cố gắng, đừng tự trách mình mà hãy báo sớm cho bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hỗ trợ.
Khi viêm miệng, khó nuốt
Lúc miệng đau rát, đồ ăn mềm, mịn, nhiệt độ ấm hoặc mát sẽ dễ chịu hơn đồ nóng. Bạn có thể nấu cháo nhuyễn, súp xay, trứng hấp, khoai nghiền, sữa chua, chuối chín dằm. Tránh các món chua gắt, cay, mặn đậm, đồ khô cứng và giòn như bánh tráng nướng hay đồ chiên vì dễ làm xót miệng. Có thể dùng ống hút hoặc muỗng nhỏ để người bệnh ăn bớt phải nhai. Nếu nuốt vẫn rất khó hoặc đau nhiều, hãy báo ngay cho đội ngũ điều trị, vì có thể cần các biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp hơn.
Gợi ý thực đơn một ngày dễ ăn
Dưới đây là một gợi ý để bạn tham khảo, không phải khuôn mẫu bắt buộc. Bữa sáng có thể là cháo yến mạch nấu nhừ với trứng, kèm một ly sữa ấm. Giữa buổi sáng, một hũ sữa chua hoặc nửa quả chuối chín. Bữa trưa là cơm mềm, cá hấp, canh rau củ nấu nhừ. Bữa xế là nước ép trái cây pha loãng hoặc sinh tố bơ. Bữa tối là súp gà xay nhuyễn với bí đỏ, hoặc cháo thịt nạc, thêm một thìa dầu ăn. Trước khi ngủ, có thể uống một ly sữa nhỏ nếu người bệnh còn thấy đói. Hãy nhớ nhẹ nhàng thay đổi theo ngày, vì có hôm người bệnh ăn được nhiều, có hôm chỉ vài thìa, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Những tin đồn ăn uống cần cảnh giác
Trong lúc lo lắng, gia đình rất dễ nhận được những lời khuyên truyền miệng như nhịn ăn để “bỏ đói tế bào ung thư”, chỉ ăn một loại rau củ, uống nước ép cực đại liều hay dùng các bài thuốc không rõ nguồn gốc. Những cách này thường thiếu cơ sở khoa học đáng tin, có thể làm người bệnh thiếu năng lượng, sụt cân và yếu đi, thậm chí ảnh hưởng đến việc điều trị. Chế độ ăn của mỗi người nên do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn, dựa trên loại ung thư, phác đồ điều trị và tình trạng sức khỏe cụ thể. Nếu nghe một mẹo nào đó và phân vân, bạn hãy hỏi đội ngũ điều trị trước khi áp dụng, đó là cách an toàn nhất cho người thân. Để rõ hơn ở điểm vừa nêu, bạn xem thêm Cách Giảm Căng Thẳng Tại Nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh nhân ung thư đang hóa trị nên ăn gì để đỡ buồn nôn và chán ăn?
Bạn nên chia thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên món nguội hoặc ấm nhẹ, ít mùi như cháo loãng, bánh mì nướng, cơm nguội, sữa chua. Tránh đồ quá béo, chiên rán và có mùi nồng. Hãy ăn vào lúc người bệnh thấy dễ chịu nhất và đừng ép ăn khi quá mệt.
Người bệnh ung thư cần kiêng những loại thực phẩm nào?
Nên hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, thịt chế biến sẵn, đồ nướng cháy, đồ quá mặn và rượu bia. Quan trọng là tránh thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ, đồ ăn để lâu vì sức đề kháng có thể giảm. Danh sách cụ thể còn phụ thuộc vào phác đồ điều trị, nên bạn hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Bệnh nhân ung thư ăn không vô thì nên làm gì để không sụt cân?
Hãy tăng năng lượng trong từng thìa thức ăn bằng cách thêm dầu, sữa, trứng hoặc đạm vào cháo, súp, và cho người bệnh ăn nhiều bữa nhỏ, kể cả bữa phụ. Có thể thử đồ uống dinh dưỡng theo hướng dẫn của chuyên gia. Nếu vẫn sụt cân, hãy báo sớm cho đội ngũ điều trị để được hỗ trợ phù hợp.
Chế độ ăn của bệnh nhân ung thư có giống nhau ở mọi loại bệnh không?
Không, vì loại ung thư, phác đồ điều trị và thể trạng mỗi người đều khác nhau, nên không có thực đơn chung cho tất cả. Ví dụ, người ung thư đường tiêu hóa thường có những lưu ý riêng so với các bệnh khác. Cách tốt nhất là trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để cá nhân hóa bữa ăn. Nếu muốn hiểu kỹ hơn phần này, bạn tham khảo thêm Chăm Sóc Bệnh Nhân Ung Thư Tại Nhà.
Kết luận
Bệnh nhân ung thư nên ăn gì không có một đáp án chung cho tất cả. Điều cốt lõi là đủ năng lượng và đạm, ưu tiên rau quả, ngũ cốc, chất béo tốt, giữ vệ sinh thực phẩm và điều chỉnh cách ăn theo từng giai đoạn điều trị. Khi gặp khó khăn như buồn nôn, chán ăn hay đau miệng, chia nhỏ bữa và đổi cách chế biến thường giúp ích nhiều hơn là cố ép ăn.
Nếu hôm nay mâm cơm vẫn còn nguyên, bạn đừng tự trách mình. Việc bạn kiên nhẫn đứng bếp, thử lại từng món và ở bên cạnh người thân đã là một liều thuốc tinh thần rất lớn. Hãy trao đổi thường xuyên với bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng, và nhớ chăm sóc cả bản thân mình nữa nhé.